* ( « وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ » ) * يعنى به يكديگر روى مىآورند و هر يك از ديگرى مىپرسند در دنيا چه حالى داشته و چه عملى او را به سوى بهشت و نعيم الهى كشانيده ؟ * ( « قالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ » ) * راغب مىگويد : « اشفاق » به معناى عنايتى آميخته با ترس است ، چون مشفق نسبت به كسى كه به او اشفاق دارد هم محبت دارد و هم مىترسد كه مبادا بلايى متوجه او گردد ، و اين كلمه در قرآن آمده ، مىفرمايد : « وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ - ايشان از قيامت بيمناكند » پس اين كلمه هر وقت با حرف « من » متعدى شود معناى ترس در آن روشنتر از محبت است ، و اگر با حرف « فى » متعدى گردد معناى عنايت و محبت در آن روشنتر از ترس به ذهن مىرسد ، هم چنان كه در قرآن فرموده : * ( « إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ » ) * « 1 » . پس معناى آيه چنين مىشود كه : ما در دنيا نسبت به خانواده خود اشفاق داشتيم ، هم آنان را دوست مىداشتيم و به سعادت و نجاتشان از مهالك و ضلالتها عنايت داشتيم ، و هم از اينكه مبادا گرفتار مهالك شوند مىترسيديم ، و به همين منظور به بهترين وجهى با آنان معاشرت مىكرديم ، و نصيحت و دعوت به سوى حق را از ايشان دريغ نمىداشتيم . * ( « فَمَنَّ اللَّه عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ » ) * كلمه « من » به طورى كه راغب گفته : به معناى انعام كردن به نعمت پر ارج و گرانمايه است « 2 » . و اين منت اگر با عمل انجام گيرد از كارهاى نيك است ، و اگر با زبان انجام شود از كارهاى زشت خواهد بود ، مگر از خداى تعالى كه منت نهادن قولى او هم نيكو است ، كه در آيه شريفه « يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » « 3 » هم از منت نهادن مردم سخن رفته ، و هم از منت نهادن خدا . و منت نهادن خدا بر اهل بهشت اين است كه ايشان را با داخل شدن در بهشت سعادتمند كرد ، و با نگهدارى از عذاب سموم مشمول رحمت خود قرار داد . و كلمه « سموم » به طورى كه طبرسى در مجمع البيان گفته به معناى حرارتى است كه تا داخل سوراخهاى رگ

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « شفق » . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « من » . ( 3 ) منت مىگذارند بر تو از اينكه اسلام آورده‌اند بگو منت نگذاريد بر من اسلامتان را ، بلكه خدا بر شما منت مىگذارد كه هدايت كرده شما را به ايمان ، اگر راستگو هستيد . سوره حجرات ، آيه 17 .